Jonathan Strange i pan Norell – fenomen fantasy ostatnich miesięcy

Jak się pisze bestsellery.

W dzisiejszych czasach, zdominowanych komputerami i najnowocześniejszymi technologiami, sztuka czytania zanika w coraz szybszym tempie. Ludzie rzadziej zaglądają do okolicznych księgarni i zamiast chłodne zimowe wieczoru spędzać w domowym zaciszu z dobrą lekturą pod ręką, wolą przesiadywać godzinami przed ekranem monitora, psując sobie do tego jakże cenne dla nich zdrowie. W najgorszej sytuacji znajduje się jednak młodzież i dzieci, która zabiera się za czytanie czegokolwiek dopiero, kiedy jest to wyjątkowo konieczne (od razu nasuwa nam się przykład szkoły). Są jednak wśród nas autorzy książek, którzy swoimi dziełami kompletnie zamieszali w ogólnej teorii świata na temat czytania w XXI wieku. Niewątpliwie do tej grupy pisarzy należy Susanna Clarke, brytyjska autorka bestsellerowej powieści fantasty pt. „Jonathan Strange i pan Norell”, określanej często mianem „Harry’ego Pottera dla dorosłych”. Powieści tej, wydanej niespełna pół roku temu, wróży się już przyszłość godną książek Joanne Rowling.
Akcja pierwszej części sagi rozgrywa się w dziewiętnastowiecznej Anglii, ogarniętej wojną z napoleońską Francją, gdy zapomniana od dawna magia wraca do naszego świata. Do Londynu przybywa z małej miejscowości w hrabstwie Hurtfew tajemniczy Pan Norell, który udowadnia, że magia nadal istnieje i może być wyjątkowo pomocna. Dzięki swej mocy ożywia katedralne posągi, co stanowi olbrzymie zaskoczenie dla „magów” od lat zajmujących się studiowaniem ksiąg, wypełnionych po brzegi wiedzą magiczną, zapominając tym samym o praktycznej stronie tej sztuki. Pan Norell podbudowany swym debiutem sprowadza się na stałe do Londynu, chcąc wykorzystać swą wiedzę i umiejętności w celach militarno-politycznych. Niestety początkowo mag traktowany jest jedynie jako zwykła atrakcja salonowa i nikt nie ma zamiaru korzystać z jego usług. Jednak nagła śmierć lady Pole, narzeczonej sir Waltera Pola szybko zmienia postać rzeczy. Mag przy pomocy tajemnego zaklęcia wskrzesza kobietę do życia, jednak ten cud ma swoją cenę, która zagrozić może nie tylko Norellowi, ale również innym mieszkańcom Anglii.
Czytając pierwszą część trylogii Susanny Clarke możemy odnieść wrażenie, że jedyną złą postacią jest sam Pan Norell, trop ten jest jednak niewłaściwy. Negatywnym bohaterem jest bowiem tajemniczy mężczyzna, za pomocą którego mag przywrócił do życia lady Pole – mężczyzna o włosach jak puch ostu. Z czasem odgrywa on coraz większą rolę w powieści.
Kim w takim razie jest druga osoba występująca w tytule książki – Jonathan Strange? O tej osobistości nie dowiadujemy się wprawdzie za dużo, możemy jednak przypuszczać, że stanie się on wkrótce godnym przeciwnikiem Norella i tym samym drugim prawdziwym magiem w Wielkiej Brytanii, o czym informuje przepowiednia ulicznego sztukmistrza Vinculusa. Ich konfrontacja wydaje się być nieunikniona, lecz o niej dowiadujemy się dopiero w drugim tomie bestselleru.
„Jonathan Strange i pan Norell” jest wyjątkowym połączeniem literatury fantasty z powieścią historyczną. Czytając ją odczuwa się specyficzny klimat epoki dziewiętnastowiecznej Anglii. Choć akcja toczy się stosunkowo wolno, nie wywołuje znużenia, lecz zainteresowanie i chęć odkrycia kolejnych wydarzeń. Jest to również świetnie oddająca klimat angielskich salonów i powieść obyczajowa nawiązująca do wzorców pisarstwa Charlesa Dickensa, czy - co istotne z uwagi na czytelniczki - do wiktoriańskich powieści Jane Austin. Wielość odniesień do innych dzieł literackich i tradycji (poza właśnie wymienionymi - także „Władca pierścieni” J.R.R. Tolkiena, Kroniki Narni C.S. Lewisa, mity i legendy) nadaje powieści Susanny Clarke charakter postmodernistyczny i gwarantuje wyśmienitą zabawę intelektualną zwolennikom literatury w stylu Umberto Eco. Świetna lektura dla miłośników fantasy, entuzjastów historii, bonapartystów, miłośniczek powieści Jane Austin oraz amatorów literatury postmodernistycznej... Osobiście jestem przekonany co do wyjątkowości tej lektury i polecam ją wszystkim zagorzałym miłośnikom gatunku fantasty. I choć nie znajdziecie w niej zbytnich podobieństw do sagi Joanne Kathleen, warto jest sięgnąć po nią, zwłaszcza teraz kiedy ferie są już za pasem, a chłodne zimowe wieczory wprawiają nas w nużącą melancholię.


Jak się pisze bestsellery.
O historii powstania powieści Jonathan Strange i pan Norrell opowiada autorka, Susanna Clarke

„Zalążkiem całej powieści był obraz wysokiego, uroczego Anglika w stylu byronicznym, który ubrany w XIX wieczny strój stał na campo w Wenecji i przemawiał do zamożnej angielskiej rodziny. Wiedziałam o nim jedynie, że był bardziej niebezpieczny i dziki niż można było przypuścić i miał coś do czynienia z magią.

Później, na pewnej układance zobaczyłam pana Norrella. Układanka przedstawiała starą bibliotekę, w której trzech nobliwych gentlemanów w osiemnastowiecznych perukach czytało książki. Moją uwagę przyciągnął jeden z nich: pochmurny i kapryśny, podejrzliwy wobec ludzi, ale i wysoce podatny na pochlebstwo z ich strony. Tak więc miałam już dwóch bohaterów ale brakowało mi intrygi.

Na pomysł fabuły wpadłam podczas pobytu w Bilbao, gdzie w 1992 r. pracowałam jako lektorka angielskiego. Niedawno zarzuciłam na dobre pisanie powieści detektywistycznej i miałam chandrę. Na domiar dopadła mnie jeszcze jakaś wirusowa infekcja. Czułam się coraz gorzej. By zabić czas zaczęłam ponownie czytać Władcę pierścieni Tolkiena. Nim lektura dobiegła końca, wiedziałam już, że mam napisać powieść o magii. O dwóch magikach, ich przyjaźni i współpracy przekształcającej się następnie w rywalizację oraz wrogość.

Zdecydowałam się na powieść w listach, gdyż ta forma pozwalała mi na wplatanie rozmaitych dygresji. Później jednak zrezygnowałam z konwencji epistolarnej, rozbudowując z kolei przypisy. I tak już zostało. Te partie zawierają małe historie, dopełniające główną narrację. Kojarzą mi się z małymi obrazkami na marginesach średniowiecznych manuskryptów.

Dużo przyjemności dostarczyła mi praca nad warstwą historyczną powieści, zbieranie danych o epoce, okruchów informacji o tym np. jakich świeczników używano najczęściej w Londynie początków XIX wieku, jakie imiona nadawano koniom czy psom i ile kosztowała podróż z jednego miasta do drugiego.

Potem pozostawało mi już tylko połączyć to wszystko w jednej opowieści. W ten sposób przez 10 lat powstawała moja książka.”

Znani o dziele Susanny Clarke…

„Jedna z głośniejszych książek roku, reklamowana jako lektura dla rodziców fanów przygód Harry’ego Pottera, ale jest to po prostu znakomita książka, powieść historyczna, fantastyczna i dickensowska zarazem. Autorka, nauczycielka angielskiego ostatnich dziesięć lat poświęciła na zgłębianie historii okresu napoleońskiego oraz historii magii w Wielkiej Brytanii, co zaowocowało dziełem wielowarstwowym, kryminałem historycznym z wieloma odniesieniami literackimi. Ale przede wszystkim jest to książka, którą czyta się bez przerw na kawkę, bez przerw na spanie. Tytułowi bohaterowie są magami (jeden na początku jest jedynie teoretykiem, drugi praktykiem), którzy przez swoje czary i uroki doprowadzą do zwycięstwa wojsk angielskich nad Napoleonem. Nie odbędzie się to oczywiście bez przeszkód ze strony rządu, bez ludzkiej zawiści, która nie jest obca nawet magom. Sam wątek fabularny rozgrywa się na tle epoki, której opis jest równie fascynujący, niepozbawiony angielskiego poczucia humoru. Po prostu bestseller. Radzę przeczytać, choć wiele wytwórni filmowych stara się już o prawa do ekranizacji.” - Agencja Reutersa


„To bez wątpienia najlepsza angielska powieść fantasty, jaka ukazała się w ciągu ostatnich 70 lat. Od pierwszych słów, aż do ostatniej strony jej lektura jest czystą przyjemnością.”-Neil Gaiman

„Ta książka wyjaśnia, dlaczego fantasty jest tak popularna: bo przemawia językiem naszych marzeń. I naszych koszmarów.”-„Time Magazine”

„Wyśmienita lektura i dla koneserów poważnej literatury, i dla wielbicieli fantasty.”-Agnieszka Wolny-Hamkało „Przekrój”

„Nie zdziwię się, jeśli ta ksiązka zainspiruje naśladowców. Mnie urzekła.”-Jacek Dukaj „Nowa Fantastyka”

„Możemy przeczytać wiele książek, części z nich poświęcimy więcej uwagi, ale tylko o niektórych będziemy myśleć całymi tygodniami. Jedną z takich książek jest Jonathan Strange i pan Norell.”-„Washington Post”

Marty [Martin Clevercat]
11.02.2005, 11:43